RELIKWIE ŚWIĘTYCH W PRAWOSŁAWIU
Cześć
oddawana w Prawosławiu świętym okazywana jest
na różne sposoby. Przede wszystkim
wierni kierują do nich swe modlitwy z prośbą o
orędownictwo i wstawiennictwo przed Bogiem. Cerkiew oddaje im
należną cześć również ustanawiając święta ku czci świętych w
kalendarzu liturgicznym, liturgicznie świętując ich pamięć,
wznosząc świątynie ku czci świętych, spisując ich żywoty oraz
sporządzając hymny ku czci świętych. W kulcie świętych ważne
miejsce zajmuje również ikonografia oraz oddawanie czci ich
relikwiom. Właśnie kwestii kultu relikwii świętych w Cerkwi
prawosławnej poświęcona jest kolejna publikacja Jarosława
Charkiewicz, od lat zajmującego się różnego rodzaju
zagadnieniami związanymi z prawosławną świętością, hagiografią i
ikonografią.
Relikwie świętych w Prawosławiu cieszą się wielką czcią, nieporównywalną z żadną inną religią. Traktowane są one jako miejsce szczególnej obecności świętego przez łaskę, a moc relikwii tkwi w tym, że ciało świętego zachowuje związek z jego duchem także po jego śmierci, a niezniszczalność choćby fragmentu jego ciała niesie w sobie zaczątek przyszłej chwały. W relikwiach bowiem święci jakby żyją nadal na ziemi…
W poszczególnych rozdziałach książeczki autor przybliża czytelnikowi poszczególne kwestie związane z relikwiami świętych i ich kultem.
Już na początku autor uzasadnia myśl mówiącą, że „Podstawą chrześcijańskiego kultu świętych relikwii jest dogmat o Wcieleniu”. Odwołuje się przy tym do nauki Cerkwi o Wcieleniu, cytatów nowotestamentowych, dzieł Świętych Ojców oraz poglądów na ten temat współczesnych teologów prawosławnych. Pisze m.in. o tym, że relikwie świętych są świadectwem i uzasadnieniem Wcielenia, że „Ciało ludzkie nie jest dla chrześcijanina przypadkowym okryciem duszy, ani też jego więzieniem, w którym została zamknięta”, że Boga można wychwalać nie tylko duchem, ale i ciałem. Cerkiew prawosławna naucza bowiem, że ciało ludzkie jest świątynią Ducha Świętego i nie przestaje takim być również po śmierci, zaś u świętych również ciało dostępuje łaski Ducha Świętego. Kult relikwii wywodzi się więc z przekonania, że „uświęcające działanie łaski Bożej przemienia zarówno duszę, jak i ciało człowieka”, zaś Bóg zachowuje ciała wybranych przez siebie świętych zarówno w celu ich wychwalenia, jak i po to, aby objawić przez nie cudowną moc.
W dalszej części pracy wyjaśnione jest samo pojęcie, co w Prawosławiu nazywane jest terminem „relikwie”, jakie były zaczątki czci oddawanej relikwiom w Starym Testamencie oraz jak rozwijał się ich kult w czasach nowotestamentowych. Następnie w oparciu o naukę Świętych Ojców autor wyjaśnia trzy zasadnicze przyczyny, dla których ustanowiony został kult świętych relikwii. Pierwszym z nich jest to, że „Święte relikwie są nośnikami łaski Bożej, która spoczywa w ciałach świętych również po ich śmierci”. Drugi powód ma charakter religijno-moralny: „Święte relikwie są dla wiernego, który modli się przed nimi, żywym przypomnieniem osoby tego świętego, które pobudzają modlącego się do naśladownictwa jego życia”. Trzecia przyczyna nosi charakter liturgiczny i polega na tym, że „Relikwie świętych, które znajdują się w świątyniach, potęgują wśród wiernych poczucie łączności z niewidzialnym Kościołem niebiańskim”, a dzięki relikwiom Cerkiew ziemska, niewidzialnie łączy się z Cerkwią niebiańską. Cytuje też niektóre wypowiedzi Ojców Cerkwi na temat relikwii i czci oddawanej im w Prawosławiu.
Dalej autor pisze o dwóch niewytłumaczalnych przez naukę zjawiskach zachodzących z relikwiami świętych: fenomenie niezniszczalności niektórych relikwii, tj. nie uleganiu działaniu wobec nich procesu tlenia, prowadzącego do fizycznego rozkładu, jak też kwestii wydzielania przez niektóre relikwie aromatycznej mirry – obdarzonej uzdrawiającymi właściwościami płynnej substancji, która może posiadać różną konsystencję, barwę i zapach. Odnosi się też do kwestii dzielenia relikwii na drobne cząsteczki, co nie stoi w przeszkodzie z tym, że „Nawet w najmniejszej cząsteczce relikwii świętych obecna jest łaska Boża. Będąc uczestnikiem łaski płynącej od tej cząsteczki, stajemy się uczestnikami łaski całej hipostazy, a poprzez nią wierni zwracają się do samego Boga ze swoimi modlitwami, które wysłuchiwane są na miarę ich wiary i Bożej łaski”.
W dalszych rozdziałach książki czytamy o sposobach przechowywania relikwii. I tak mogą one znajdować się m.in. w różnego rodzaju relikwiarzach, antyminsach oraz przebywać w ukrytych miejscach znajdujących się pod świątynią. Następnie czytelnik poznaje niuanse różnic i podobieństw czci oddawanej relikwiom i ikonom, a pracę kończy krótkie omówienie miejsca relikwii świętych w innych Kościołach chrześcijańskich.
Publikację kończą pytania, odpowiedzi na które powinien sam sobie, przed własnym sumieniem, udzielić czytelnik: „Na ile święci i ich relikwie obecni są w naszym codziennym życiu? Na ile życie świętych służy nam za przykład do naśladowania? Jak często i z jaką gorliwością oddajemy cześć świętym relikwiom i modlimy się przy nich z wiarą w modlitewne orędownictwo świętych przed Bogiem?”.
Szczerze zachęcam zarówno prawosławnych, jak i wiernych innych wyznań do lektury omawianej wyjątkowo bogato ilustrowanej książki. Z pewnością przyniesie ona wszystkim wymierną korzyść nie tylko poznawczą, ale i duchową.
Jarosław Charkiewicz
(Wydawnictwo Warszawskiej Metropolii Prawosławnej)
Film o metropolicie Sawie
Warszawska
Metropolia Prawosławna z przyjemnością informuje, iż ukazał się
film poświęcony życiu i działalności siódmego zwierzchnika
Cerkwi w Polsce – metropolity warszawskiego i całej Polski Sawy.
Film powstał z okazji 30-lecia jego chirotonii biskupiej.
W porządku chronologicznym film opowiada o poszczególnych
okresach w życiu metropolity Sawy, poczynając od jego narodzin w
1938 r. we wsi Śniatycze na Zamojszczyźnie, kończąc na schyłku
2009 roku. Film zbudowany jest na kanwie wspomnień - wypowiedzi
samego metropolity, które przeplatają się z opowiadaniami
lektora o życiu i aktywności głównego bohatera. I tak widz
kolejno zapoznaje się z okresem edukacji przyszłego metropolity,
który ukończył Prawosławne Seminarium Duchowne i Chrześcijańską
Akademię Teologiczną w Warszawie. Następnie przenosi się wraz z
nim do Belgradu, gdzie 1966 r. złożył śluby zakonne, przyjmując
imię mnisze Sawa. Wraz z 1970 rokiem widz jest już wraz z
bohaterem filmu w Monasterze św. Onufrego w Jabłecznej, gdzie
pełnił on funkcję namiestnika. Od 1979 r. obecny zwierzchnik
naszej Cerkwi został ordynariuszem diecezji łódzko-poznańskiej,
a w latach 1981-1998 pełnił funkcję ordynariusza diecezji
białostocko-gdańskiej, od 1987 r. w randze arcybiskupa. W latach
1984-1990 był prorektorem Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej
w Warszawie, a w latach 1994-1998 w stopniu generała brygady
kierował Prawosławnym Ordynariatem Wojska Polskiego. O tym
wszystkim wspomina on sam, a słowa te barwnie urozmaicają
obrazy, w tym fotografie archiwalne (niekiedy wcześniej nigdzie
nie pokazywane), a nawet fragmenty nagrania, na którym u schyłku
lat 60. XX w. mnich Sawa pojawia się jeszcze jako ihumen –
sekretarz Kancelarii Metropolitalnej.
Bardzo bogata i urozmaicona jest z kolei zaprezentowana w filmie
dokumentacja zdjęciowa z okresu po 1998 r., gdy obecny
metropolita został zwierzchnikiem Cerkwi w Polsce. Przeplatające
się wspomnienia hierarchy oraz fragmenty relacji z
najważniejszych momentów jego życia, opowiadają o poszczególnych
sferach jego aktywności: życiu liturgicznym w kraju, kontaktach
zagranicznych, życiu monastycznym czy działalności na polu
kształcenia młodych pokoleń przyszłych duchownych.
Film nosi tytuł „Ze wszystkimi mieć pokój”, trwa niespełna
godzinę. Posiada napisy w trzech językach: angielskim, rosyjskim
oraz greckim, dzięki czemu może być wspaniałym prezentem nie
tylko dla znajomego władającego językiem polskim, ale również
przyjaciela z zagranicy.
Wydawcą filmu jest Warszawska Metropolia Prawosławna, a jego
autorem Roman Wasiluk, któremu w realizacji filmu pomagało
szereg innych osób.
Film można nabyć w Wydawnictwie Warszawskiej Metropolii
Prawosławnej (tel./fax: 85 744 36 46, oraz przez Internet:
sklep.cerkiew.pl.
Jarosław Charkiewicz
NOWOŚĆ WYDAWNICZA
W marcu bieżącego roku upłynęło dokładnie
50 lat od dnia śmierci śp. metropolity warszawskiego i całej
Polski Dionizego (Waledyńskiego). Aby upamiętnić tę rocznicę
oraz przybliżyć polskiemu czytelnikowi postać tego zasłużonego
hierarchy, staraniem Wydawnictwa Warszawskiej Metropolii
Prawosławnej ukazała się książka pióra prof. Stefana Dudry
poświęcona tej jednej z najwybitniejszych postaci w historii
Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Nosi ona
tytuł „Metropolita Dionizy (Waledyński) 1876-1960”.
Publikacja składa się z dwóch zasadniczych części: obszernego
życiorysu metropolity Dionizego oraz wyboru fotografii i
dokumentów związanych z jego życiem i działalnością.
Zawartość pierwszej części książki prof. Bernadetta Nitschke,
jeden z recenzentów wydawniczych pracy, opisuje tymi słowy:
Autor analizuje kolejne fazy tej złożonej i ciekawej biografii,
poczynając od dzieciństwa i młodości – by następnie przejść do
etapów rozwoju jego kariery. Czytelnik ma okazję się zapoznać z
problemami, z którymi musiał się zmagać metropolita w okresie
Drugiej Rzeczpospolitej, II wojny światowej oraz po jej
zakończeniu. Autor podkreśla, że przez cały okres swej posługi
metropolita dążył do stabilizacji i stworzenia normalnych
warunków dla działalności Kościoła prawosławnego.
Drugi z recenzentów – prof. Antoni Mironowicz, dodaje też:
Hierarcha, jak mało który, przeżył największe tragedie XX wieku,
które przyniosły tragiczne skutki dla Kościoła prawosławnego na
ziemiach polskich. Lata sprawowania jego posługi arcypasterskiej
są dzielone poprzez wybuch I wojny światowej, bieżaństwo,
rewolucję bolszewicką, wojnę polsko-sowiecką, rewindykację,
walkę o status prawny Kościoła w II Rzeczypospolitej, niszczenie
świątyń na Chełmszczyźnie i Podlasiu, II wojnę światową i rządy
komunistyczne. Podkreśla przy tym, że W tych
dramatycznych sytuacjach, w ciągle zmieniających się warunkach
politycznych i prawnych, potrzeba było wielkiej odwagi w
kierowaniu Cerkwią. Metropolita Dionizy Waledyński zmuszony był
do wielu ustępstw i kompromisów, deklarowania lojalności wobec
państwa i jego okupantów. Czynił to wszystko, ażeby ratować
struktury cerkiewne, duchowieństwo i wiernych.
Prezentowana książka wydaje się być o tyle wartościowa i
potrzebna, że o ile najnowsze dzieje Cerkwi na ziemiach polskich
prezentowane były już niejednokrotnie w pracach badawczych i
zajmują ważne miejsca w literaturze naukowej, to literatura
tematu doczekała się jedynie nielicznych studiów monograficznych
w postaci szczegółowych i opartych o materiały źródłowe
biografii. Do tej pory – jak pisze prof. Mironowicz –
Monografie zwierzchników Kościoła prawosławnego i całej
hierarchii zostały opracowane w sposób fragmentaryczny. Z tego
powodu każda praca poświęcona hierarchii prawosławnej stanowi
ważne wydarzenie naukowe.
Prof. Nitschke podkreśla z kolei, iż autor monografii, pracując
nad nią „uległ fascynacji prezentowaną postacią”, będącą nie
tylko wybitnym hierarchą, ale też „arystokratą ducha”,
człowiekiem renesansu, humanistą i poliglotą. Rzeczywiście, nie
da się nie odnieść takiego wrażenia. Nie rzutuje to jednak w
żadnym stopniu na jego bezstronność przy omawianiu problemów
spornych i drażliwych z punktu widzenia religijnego.
Poza samym skrupulatnym opracowaniem biografii metropolity
Dionizego na tle ważnych wydarzeń z okresu jego niekrótkiego
życia, należy zwrócić uwagę na drugą część monografii. Znalazło
się w niej wiele nieznanych dotąd zdjęć metropolity z różnych
okresów jego życia oraz szereg dokumentów. Stanowi to dodatkową
wielką zaletę pracy, a dla tzw. „przeciętnego czytelnika” czyni
ją jeszcze bardziej atrakcyjną.
Pracę kończy bogaty wykaz źródeł i literatury oraz indeks
osobowy, bez których trudno sobie wyobrazić szanujące się
opracowanie o charakterze naukowym.
Prezentowana książka stanowi ważny wkład w poznaniu losów
jednego z najwybitniejszych hierarchów naszej Cerkwi i jego
miejsca wśród najnowszych dziejów Polski. Powinna więc
zainteresować nie tylko historyków i duchownych, ale również
osoby zgłębiające najnowsze dzieje prawosławia w naszym kraju.
Jarosław Charkiewicz
W przededniu święta Bożego Narodzenia Wydawnictwo Warszawskiej Metropolii Prawosławnej oddało do rąk czytelników szczególną publikację. Jest nim atrakcyjnie prezentujący się, kolorowy, oprawiony w twardą oprawę album poświęcony ikonom Bogarodzicy w Prawosławiu pt. „Tobą Raduje się Całe Stworzenie… Ikony Bogarodzicy w Prawosławiu”. Praca ta stanowi drugie wydanie książki, która ukazała się dwa lata wcześniej, a zainteresowanie którą – jak czytamy we wstępnie do II wydania – „przerosło najśmielsze oczekiwania zarówno wydawcy, jak i samego autora”.
Prezentowany album równi się jednak dosyć zasadniczo od pierwszego wydania, a jego wygląd stanowi odpowiedź autora na sugestie i prośby czytelników zgłaszane do treści i formy pierwszej książki. Drugie wydanie pracy jest nie tylko poprawione, ale też uzupełnione (bez zwiększania liczby prezentowanych wariantów ikonograficznych wizerunków Bogarodzicy), szczególnie jeśli chodzi o szatę graficzną. „O ile pierwsze wydanie albumu – czytamy w tymże wstępnie – posiadało charakter bardziej encyklopedyczny czy słownikowy, o tyle niniejsze wydanie przybrało raczej postać albumu ikonograficznego Matki Bożej”. Autor podkreśla przy tym jak ważną kwestią było wzbogacenie i uatrakcyjnienie szaty graficznej albumu „w postaci zebrania i prezentacji ikon o większych rozmiarach, niekiedy zajmujących całe strony wydania”, co też spowodowało dosyć znaczny wzrost objętości pracy.
Książkę otwiera przedmowa pióra zwierzchnika Cerkwi prawosławnej w Polsce – metropolity Sawy, w której skupia się on na roli ikony w Prawosławiu oraz miejscu jakie zajmuje w Nim Bogarodzica oraz ikonografia maryjna. Metropolita Sawa swą przedmowę kończy słowami: „Zanosząc nasze modlitwy przed wizerunkami Bogarodzicy, pamiętajmy o ich jakże często bardzo bogatych dziejach, które złotymi zgłoskami zapisały się w niekiedy bardzo odległej, ale też współczesnej historii Cerkwi. Poznawaniu tych dziejów dobrze służą publikacje takie jak niniejsza. Praca ta bowiem, autorstwa od lat zajmującego się tematem Jarosława Charkiewicza, ukazuje zarówno sferę historyczną, jak i ikonograficzną tematu. Z zadowoleniem należy przyjąć drugie wydanie opracowania poświęconego temu tematowi. Pierwsze bowiem spotkało się z tak dużym zainteresowaniem Czytelników – zarówno prawosławnych, jak i należących do innych wyznań – że wymusiło wznowienie pracy – poprawione i uzupełnione o szereg nowych, dużych rozmiarami ikon Matki Bożej”.
Również sam autor we wstępnie do swojej pracy akcentuje i podkreśla wyjątkową rolę, jaką Bogarodzica odgrywa w Prawosławiu, jak też wyjątkowość i bogactwo ikonografii maryjnej. Przed przystąpieniem do omawiania dziejów poszczególnych najbardziej znanych ikon Matki Bożej autor omawia m.in. podstawowe typy ikonograficznych przedstawień Bogarodzicy: Hodegetria (Wskazująca Drogę lub Przewodniczka), Eleusa (Miłosierna lub Czuła), Oranta („Znak”), Tronująca (Akatyst), Wstawienniczka oraz Matka Boża bez Dzieciątka. Zwraca też uwagę, że „pomimo wielkiej różnorodności typów i wariantów przedstawienia Bogarodzicy zawsze posiadają kilka charakterystycznych, uniwersalnych elementów”. Należą do nich przede wszystkim: kolor szat Matki Bożej, stanowiących odwrotność kolorów szat Jezusa Chrystusa, trzy gwiazdy zdobiące Jej maforion (stanowiące syryjski symbol dziewictwa i wskazujące na Jej dziewictwo przed, w czasie i po okresie brzemienności), umieszczane na czole oraz ramionach Bogarodzicy. Trzecim charakterystycznym elementem wizerunków maryjnych jest przedstawianie Marii wyłącznie z Synem lub w kompozycjach z Nim związanych.
Prezentowany album zawiera opisy 357 ikon Matki Bożej (zdecydowana większość z tych wizerunków Cerkiew prawosławna uznała za cudowne), co i tak stanowi jedynie niewielki wycinek tematu, bowiem współcześnie liczba ikon Bogarodzicy idzie już w tysiące. Tym samym praca ta – jak podkreśla autor – „nie pretenduje to kompleksowego opracowania tematu, lecz powinna być traktowana jako zaczątek szerszego opracowania przebogatej prawosławnej ikonografii maryjnej”. Wśród prezentowanych ikon większość związana jest z dwoma obszarami kulturowymi: bizantyjskim/greckim oraz ruskim/rosyjskim – ukraińskim – białoruskim, gdzie prawosławna ikonografia osiągnęła największy rozkwit. Jednak, w miarę możliwości autor prezentuję też ikonografię maryjną z innych krajów, ze szczególnym uwzględnieniem terenów współczesnej Polski.
Dzieje kolejnych ikon zostały przedstawione w podobnej konwencji. Przy nazwie ikony znajdujemy zwykle jej brzmienie w języku greckim i rosyjskim/cerkiewnosłowiańskim oraz dzień lub dni, w których Cerkiew prawosławna oddaje cześć danej ikonie. W samym haśle została zaprezentowana historia powstania/objawienia danej ikony oraz jej dalsze losy. Każde hasło zamyka zwykle skrótowy opis danego wizerunku oraz niekiedy losy jego kopii.
Zdecydowana większość opisów dziejów poszczególnych ikon została wzbogacona o ich reprodukcje (lub kilka), wiele sporo których posiada duże rozmiary, co powinno ułatwić i uatrakcyjnić odbiór prezentowanych treści. Łączna liczba reprodukcji znacznie przekracza 500 ikon.
Aby ułatwić korzystanie z albumu ikony Bogarodzicy zostały zaprezentowane w układzie słownikowo-alfabetycznym. Czytelnikom, którzy preferują układ ikon zgodny z kalendarzem cerkiewnym, z pewnością przyda się wykaz zamieszczony na końcu książki, zawierający dni świąt ku czci cudownych ikon Matki Bożej. Tam też znajduje się wykaz prac i najważniejszych witryn internetowych, w oparciu o które powstała praca oraz słowniczek podstawowych terminów, występujących w pracy, a mogących czytelnikowi sprawiać problem.
Prezentowany album napisany został językiem zrozumiałym zarówno dla dorosłych, jak i młodego czytelnika. Między innymi z tego powodu zdaje się być wspaniałym pomysłem na zrobienie niespodzianki „pod choinkę” bliskiej osobie, interesującej się Prawosławiem, szczególnie zaś kultem Bogarodzicy.
Książka dostępna jest w Wydawnictwie (Białystok, ul. Św. Mikołaja 5, tel./fax: 0857443646, wiadomosci@orthodox.bialystok.pl), oraz w sklepie internetowym www.sklep.cerkiew.pl
__________
Jarosław Charkiewicz, Tobą Raduje się Całe Stworzenie. Ikony Bogarodzicy w Prawosławiu, Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2009, ss. 336.