Najwcześniejsze informacje dotyczące miejscowości Czarna Cerkiewna pochodzą z 1434 r., a więc z czasów Wielkiego Księstwa Litewskiego, będącego wówczas gospodarzem owych terenów. Jednakże badania archeologiczne otaczających kurhanów na polach mieszkańców wsi Czarna Cerkiewna pozwalają przypuszczać, że miejscowość powstała o wiele wcześniej. Cmentarzyska (kurhany) w Czarnej Cerkiewnej składające się z kilku mniejszych i większych nasypów, według dzisiejszej nauki datuje się na XI-XIII wiek. Potwierdzenie tej opinii znajdujemy u wybitnego znawcy archeologii z XIX w. Pokrowskiego, który powiada, że „przy Czarnej Cerkiewnej istnieje starożytne chrześcijańskie cmentarzysko”. Tenże autor, w następujący sposób opisuje jeden z kurhanów: Na północny wschód sieła Czarna w odległości 1 wiorsty znajduje się wzniesienie zakończone wydłużonym wierzchołkiem. Pagórek ten znany jest pod nazwą „Cerkwisko”. Niegdyś tu stała cerkiew, a na znajdującym się obok kilka kroków na zachód pagórek, tam była dzwonnica. Wspomniane źródło podaje, że w 1888 r. znaleziono krzyż w pobliżu cerkwiska. Krzyż miedziany, na nim wizerunek Jezusa Chrystusa, a na ramionach symboliczne wizerunki czterech ewangelistów. Ówczesny proboszcz 3 listopada 1886 r. przeszukał wzniesienie cerkwiska. Odkopano cały południowo-wschodni róg fundamentu budowli, a w odległości kilkudziesięciu metrów od cerkwiska odkopano również szczątki kamiennego muru przypominające fundament. Według przekazu najstarszych mieszkańców stała tu świątynia oraz osada, lecz z powodu braku wody została przeniesiona na obecne miejsce.
Cerkiew Opieki Bogarodzicy w Czarnej Cerkiewnej istniała jako parafialna już w 1555 r., a uposażenie zostało nadane lub powiększone w 1574 r. przez Barbarę z Chodkiewiczów Mikołajową Kiszczynę wojewodzinę podlaską. Wizytacja generalna z 1926 r. podaje, że:
cerkiew pod Tytułem Protekcji Najswiętrzey Panny Colationis … drewniana mała wpułwieczna … płotem ogrodzona pod dachem granicznym. Kopuła mała, okien w cerkwi cztery … Fundusz od swiętej pamięci JWIm Pani Barbary Chodkiewiczowny Mikołaiowej Kiszczanki Wojewodziny Podlaskiej pod datą w Roku 1574…
Według Kroniki Cerkiewnej kolejną cerkiew wzniesiono w 1733 r. ze środków fundatora hrabiego Ossolińskiego. Napis w języku łacińskim wycięty na futrynie głównego wejścia wiodącego z przedsionka do cerkwi informował: Ian steneln Ossolinski SD Fundator Anno 1733. Wizytacja z 1757 r. potwierdza: …cerkiew drewniana strukturą dobrą ale reperacyi potrzebuie choc nie stara gontem z iedney strony nowym podbita … Dzwonica wraz z cerkwi budowana, na ktorey Dzwony w kopułe wyzey cerkwi wyniesione wchodząc do tey Cerkwi… Sama parafia obejmowała wsie: Czarna Cerkiewna, Czarna Średnia, Siemiony, Mierzynówka, Koziłow, Spieszyn, Koryciny, Targowisko, Dobrohoszcze, zamieszkałe przez 611 osób: Czarna Średnia – 30 i 254 , Siemiony – 22 i 118, Kozłowo – 16 i 101. Razem 100 domów. Sama zaś cerkiew mocno nadwyrężona …w kleszcze wzięta w Dachu y suficie a naybardzey w scianach znacznie nawdątlona podłogę maiąca z Tarcic dobrą… Cmentarz dylami oparkaniony iuż się nie co Ruinuye Na których stoi Dzwonica na czterech słupach słomą pokryta. Kolejna wizytacja z 1804 r. podaje, że w 1802 r. cerkiew wyremontowano. Po przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej (1839 r.), wstawiony został ikonostas (1844 r.), zaś kapitalny remont został przeprowadzony w 1853 roku. Ściany świątyni wzmocniono lisicami oraz wstawiono sześć drewnianych słupów. Kolejny remont przeprowadzono w 1869 r., pokrywając cerkiew nowym gontem, a w 1875 r. świątynię wzbogacono o nowy ikonostas.
Mimo to, autor Kroniki odnotował wielkie ubóstwo …cerkiew drewniana bardzo zniszczona, ściany oszalowane deskami, słupy – sześć kamiennych, w ścianach oraz sześć drewnianych wewnątrz. Dzwonnica oddzielnie, na wschód od cerkwi, znajdują się w niej 4 dzwony. W 1884 r. zbudowano kamienne ogrodzenie. W opisie wyposażenia kronikarz ks. Aleksy Wołkowski odnotował, że biblioteka cerkiewna posiada 57 tytułów książek oraz zachowała się stara rękopiśmienna Ewangelia i Obichod – napisane staro-cerkiewno- słowiańskim ustawem (pismo używane na Rusi w XI-XIV w.). Księgi metrykalne przechowywane były od 1712 roku. Zachowały się dwie ikony malowane w stylu greckim – św. Anny i Najświętszej Bogarodzicy, jednak w 1875 r. zostały przemalowane. W 1885 r. ogłoszono przetarg na budowę budynków parafialnych, a w 1888 r. oddano do użytku nową murowaną plebanię. Koniecznością stało się też wzniesienie nowej świątyni, gdyż dotychczasowa była w coraz gorszym stanie. Kilkakrotne starania proboszcza okazały się skuteczne, bowiem 10 grudnia 1901 r. uroczyście konsekrowano nową cerkiew. Nowa świątynia była murowana, posiadała pięć kopuł, łącznie z okazałą dzwonnicą i zakończona wysoką spiczastą wieżą. Wyposażono ją w rzadko spotykany ikonostas na tych terenach i po dzień dzisiejszy jest okazałym obiektem sakralnym. Sama cerkiew została wzbogacona ofiarami rzeczowymi, otrzymując bogate wyposażenie. Pod koniec XIX w. na terenie parafii dobrze rozwijało się szkolnictwo cerkiewne. Oprócz narodnogo uczyliszcza w Czarnej Cerkiewnej (1876), powstały szkoły gramoty w Spieszynie (1886), Korycinie (1894), Kozłowie (1895) oraz w Czarnej Średniej(1898) i Siemionach (1899). Te dwie ostatnie w 1901r. zostały przemianowane na jednoklasowe szkoły cerkiewno-parafialne.
Ikona bocznego ołtarza świętych apostołów Piotra i Pawła
Na początku XX w. parafia w Czarnej Cerkiewnej dekanatu drohiczyńskiego Diecezji Grodzieńsko-Brzeskiej liczyła 1150 osób zamieszkałych we wsiach: Czarna Cerkiewna, Czarna Średnia, Spieszyn, Siemiony, Kozłowo, Koryciny, Małyszczyn, Mierzynówka. Autor Kroniki odnotował ciężką sytuację swoich parafian, która zmusiła ich w 1913 r. do opuszczenia rodzinnych stron w poszukiwaniu lepszych warunków życiowych: 20 osób wyjechały na Syberię, a 30 do Ameryki. Zbliżała się I wojna światowa, która spowodowała ewakuację ludności w głąb Rosji, a powroty nastąpiły dopiero w latach 1918-1920. W odrodzonym państwie polskim życie religijne przebiegało w odmiennych warunkach. Pomimo tego, że cerkiew w Czarnej Cerkiewnej otrzymała status parafii etatowej, dołączono do niej byłe parafialne cerkwie w Grodzisku, Ciechanowcu, Andryjankach, Żurobicach i Brańsku.
Pozostawały one w zasięgu obsługi duszpasterskiej proboszcza z Czarnej i należały do dekanatu bielskiego Diecezji Grodzieńsko-Nowogródzkiej, a od 1924 r. do dekanatu siemiatyckiego. W okresie międzywojennym według Klirowoj Viedomosti z 1938 r. parafia liczyła 2626 osób i obejmowała miejscowości: Czarna Cerkiewna – 214 osób, Czarna Średnia – 408, Siemiony – 132, Spieszyn – 47, Koryciny – 72, Kozłowo – 171, Małyszczyn – 12, Mierzynówka – 59, Dołubowo – 24, Grodzisk – 223, Sypnie – 115, Pobikry – 14, Drochlin – 124, Makarki – 353, Czarna Wielka – 403, Krynki – 33, Ciechanowiec – 79, Przybyszyn – 7, Malec – 21, Kobusy – 32, Niewiarowo – 6, Pełch – 5, Radziszewo – 10, Holonki – 23, Dziadkowice – 83, Zaminowo – 7, Targowisk – 11. Po II wojnie światowej wielu parafian zmieniło miejsce zamieszkania. W latach 60. XX w. przystąpiono do generalnego uporządkowania budynków gospodarczych i zagospodarowania posesji cerkiewnej. Dobudowano ganek do plebanii, parafialną, utrzymując ją w należytym stanie. Z woli Bożej i błogosławieństwa metropolity warszawskiego i całej Polski Bazylego, z dniem 3 listopada 1984 r. parafię objął ks. Mikołaj Owsieniuk. W 1990 r. przystąpiono do budowy nowej plebanii, którą 14 października 1991 r. poświęcono. W 1995 r. rozpoczęto kapitalny remont cerkwi. Wymieniono całkowicie więźbę dachową, rozebrano kopuły, montując nowe i wraz z dzwonnicą pokryto je blachą miedzianą, natomiast cerkiew pokryto blachą ocynkowaną. W następnym roku przystąpiono do wykonania nowej stolarki, wymiany instalacji elektrycznej, tynków i malowania wewnątrz. W 2011 r. dokonano kosztownego remontu cerkwi z zewnątrz: położono nowe renowacyjne tynki z pomalowaniem oraz blachę miedzianą na całości świątyni. Ogromny wysiłek finansowy parafian i przychylność władz samorządowych oraz państwowych, zadecydowały o finale ogromnego przedsięwzięcia niewielkiej parafii. W latach 1999-2011 parafię kilkakrotnie wizytował metropolita warszawski i całej Polski Sawa, który dokonał wpisu w Księdze Wizytacji: ,,Obiekty są zadbane w należytym stanie; szczególnie świątynia świadczy o trosce o nią ks. Proboszcza…”. Obecnie parafia liczy 312 osób zamieszkałych we wsiach: Czarna Cerkiewna – 65 osób, Czarna Średnia – 124, Kozłowo – 33, Koryciny – 22, Siemiony – 34, Dziadkowice – 19, Dołubowo – 9, Małyszczyn – 3, Spieszyn – 3.
Na podstawie archiwum parafii i prac ks. Grzegorza Sosny opracował ks. prot. mgr Mikołaj Owsieniuk,
fot. z archiwum parafii i Katarzyna Owsieniuk